Elleboogkerk te Amersfoort - GENOMINEERD

Restauratie/renovatie

Verlaan en Bouwstra architecten i.s.m. Marx en Steketee architecten

Gemeente Amersfoort

Van Norel Bouwgroep, Epe

Gemeente Amersfoort

Verlaan en Bouwstra architecten i.s.m. Marx en Steketee architecten

Constructiebureau De Prouw, Bunnik; houtconstructeur: Adviesbureau Lüning, Doetinchem

Gemeente Amersfoort

Elleboogkerk te Amersfoort

Omschrijving
Op maandagmiddag 22 oktober 2007 werd Amersfoort opgeschrikt door een hevige brand in de Elleboogkerk. Het rijksmonument, omringd door veel woonhuizen, is gelegen in het van het beschermd stadsgezicht binnenstad. Door de brand was de kap geheel verdwenen. De toren, die in 1985 was herbouwd, bleek zodanig beschadigd dat het om veiligheidsredenen verwijderd moest worden. Bij de herbouw / restauratie van het casco is het exterieur zuiver gereconstrueerd. De kap van de kerk heeft de oorspronkelijke contouren van voor de brand teruggekregen. Het is een zadeldak, bedekt met oude holle pannen. Bovenop het dak, in de lengterichting van de kerk, is een lichtstraat geplaatst die voor de benodigde daglichttoetreding zorgt. Het daglicht dat via het dak naar binnen schijnt kan gestuurd en getemperd worden met draaibare jaloezieën die in de spouw van het isolatieglas zijn opgenomen. Met het terugbrengen van het silhouet van de kerk is het stadsbeeld in oude glorie hersteld. Voor het interieur was meer vrijheid. Hierbij zijn oorspronkelijke onderdelen gerestaureerd en zijn nieuwe aanvullingen eigentijds vormgegeven. Een grote wens vanuit de gebruiker, destijds het Armandomuseum, was om één grote ruimte te maken die flexibel ingevuld kon worden. Er is besloten om een kapconstructie toe te passen die de gehele lengte van de kerkruimte kan overspannen, zonder hierbij gebruik te maken van kolommen. Hiervoor is een driedimensionaal vakwerkligger bedacht die ondersteund wordt door sculpturaal vormgegeven stalen portalen. De doorsnede van de vakwerkligger volgt de vorm van de oude afgebrande houten kapconstructie. Met de grote open ruimte – in combinatie met de aluminiumglaskapwerd een ideale museale omgeving gemaakt. In deze ruimte was door Marx en Steketee architecten een houten inbouw ontworpen als volledig geklimatiseerde omgeving voor diverse kunstwerken. De kapconstructie mocht niet teveel industrieel lijken. Hierom is gekozen voor een houten constructie die in harmonie was met het ontwerp van de houten inbouw. Wegens financiële redenen is het museum niet teruggekeerd in de Elleboogkerk.

Houttoepassingen
De kapconstructie is gemaakt van een driedimensionaal houten vakwerk met een lengte van 40 meter, een hoogte van 7 meter en een breedte van 15m. De constructie bestaat uit gelamineerde ‘pendels’ die met elkaar verbonden zijn door stalen connectoren van 170 kg per stuk. De houten ‘pendels’ zijn gemaakt van PEFC-gecertificeerd Europees vurenhout, voorzien van twee lagen Drywood Woodstain VV. Met name de grote overspanning zorgt voor flinke krachten in de houtconstructie. Om de houten ‘pendels’ te verbinden met de connectoren zijn draadeinden (M48) over een lengte van 1 meter ingelijmd in het hout. De sterkte van de constructie was niet exact te berekenen. Hierom zijn, samen met de TU Eindhoven, trekproeven uitgevoerd om de sterkte van de houtverbinding (draadeind en hout) te testen.
Het dak is opgebouwd uit Lignatur houten kanaalplaat elementen. Er is gekozen voor een plaat die over het gehele oppervlak voorzien is van perforaties voor geluidsabsorptie. Alle onderdelen voor de kapconstructie zijn in Zwitserland volledig op maat gemaakt, zodat ze op locatie alleen nog maar gemonteerd hoefden te worden. Bijzonder aan deze kapconstructie is dat de buitenmuren overeind gehouden worden door het driedimensionale vakwerk.

Motivatie

Kwaliteit ontwerp
De wens vanuit de gebruiker was om een vrij indeelbare ruimte te krijgen waarin het museum zich optimaal kon openbaren. Het terugbrengen van de originele kolommenstructuur was niet wenselijk. Deze kolommen werden door de gebruiker gezien als een belemmering in de tentoonstellingsruimte. Dit gegeven vormde de basis voor een ontwerp waarin een kolomvrije ruimte centraal stond. Voor het interieur was enige mate van ontwerpvrijheid gekregen. Dit maakte het mogelijk om een moderne constructie toe te passen die geïntegreerd kon worden in het museale beeld. Naast functionele en architectonisch wensen kon met dit type constructie ook diverse constructieve knelpunten worden opgelost. De constructie draagt niet alleen het dak, maar zorgt ook voor de stabiliteit van de buitenmuren. Met het realiseren van een houtenvakwerkligger zijn zowel de wensen vanuit de gebruiker als de wensen vanuit de architect verwezenlijkt. De slanke houtconstructies dragen in hoge mate bij aan de ruimtelijkheid in de kerk.
Bijdrage aan imago hout
De omvang en afmetingen van de driedimensionale houten vakwerkligger laten de technische mogelijkheden van een gelamineerde houtconstructie in één oogwenk zien. De combinatie van houten pendels met stalen connectoren maken de ligger uitermate sterk. Hoewel de overspanning van de ligger ca. 30 meter bedraagt kunnen de houten ‘pendels’ door hun sterkte zeer slank worden uitgevoerd. Deze technische mogelijkheden geven de constructie een ruimtelijke en slanke uitstraling die in harmonie staat met de ruimtelijke kwaliteiten van de kerk. Ook de holle kanaalplaten van Lignatur dragen bij aan de beleving in het gebouw. Om de ruimtelijkheid van de vakwerkliggers te benadrukken dienden de houten dakplaten zonder gordingen of sporen in één keer te overspannen vanaf muurplaat tot aan de nok. De holle dozen met inwendige houten verstijvingsribben konden de overspanning van bijna 8,5m zonder problemen overspannen.

Vernieuwende aspecten en andere bijdragen aan de houtarchitectuur
Een dakconstructie met een grote overspanning in een ruimtelijke vorm is in staal goed te realiseren. Omdat bij het Elleboogkerk project het gewenst was een slanke constructie te realiseren met de warme en zachte uitstraling van hout is er een zeer specifieke constructie ontworpen die de gewenste overspanning in hout kan realiseren. Reconstructie van de oorspronkelijke constructie was om een aantal redenen minder gewenst. Door de nieuwe constructie, gecombineerd met Lignatur dakelementen is een dakvorm gerealiseerd die enerzijds een eigentijdse uitstraling heeft maar wel de oude contour van de kerk en daarmee het stedelijke beeld respecteert.

Duurzaamheidsbijdrage
Met de herbouw / restauratie van het casco van de Elleboogkerk staat duurzaamheid hoog in het vaandel. Voor de restauratie van bestaande onderdelen is zoveel mogelijk gebruik gemaakt van tweedehands bouwmaterialen. Hierbij moet gedacht worden aan hergebruikte bakstenen voor de buitenmuren en tweedehands oude hollen pannen voor op het dak. Daarnaast zijn de houten constructiedelen van de toren, die de brand deels hebben overleefd, hergebruikt in de gereconstrueerde toren. Het gebruik van nieuwe bouwmaterialen blijft hierdoor beperkt.
Aan nieuwe bouwdelen werden hoge eisen gesteld in het kader van duurzaamheid. Zo is bijvoorbeeld voor zowel de vakwerkliggers als voor de dakplaten gebruikgemaakt van Europees vurenhout met FSC-certificering. Daarnaast was de eis vanuit de architect en opdrachtgever dat de leverancier van de houtconstructie zowel FSC als PEFC gecertificeerd was. Met het PEFC certificaat wordt zekerheid gegeven dat hun producten uit een gecertificeerd bos afkomstig zijn. Dit bos wordt aantoonbaar op een maatschappelijk verantwoorde duurzame manier beheerd.

Korte omschrijving activiteiten inschrijver
De Elleboogkerk is in 2007 afgebrand. Na een Europese aanbesteding hebben wij als restauratiearchitect het ontwerp gemaakt voor de herbouw en restauratie van het casco van de Elleboogkerk. Het ontwerp voor de nieuwe kapconstructie is i.s.m. Marx en Steketee architecten ontwikkeld. Verlaan en Bouwstra architecten is van het schetsontwerp tot en met de uitvoering betrokken geweest bij de realisatie van dit project.

Website: www.verlaanenbouwstra.nl / www.mrxnstkt.nl

Premium Drupal Themes by Adaptivethemes